Tarjei Vågstøl

Når eg planlegg store høgtider og feriar, er det eit fast punkt på programmet å planleggja kva slags bøker eg skal lesa. Som om det er store mengder tid eg kjem til å føla eit desperat behov for å slå i hel.

Denne påska hadde eg tenkt å arbeida meg gjennom to bøker av Paul Kennedy: The Rise and Fall of Great Powers og Parliament of Man. Kennedy er ein nestor innan analyse på “grand strategy”-nivået, og etter å ha lese meg gjennom Norman Davies si bok om andre verdskrigen (ikkje overraskande handlar den fyrst og fremst om Polen) tykte eg det var på tide med litt amoralsk historieskriving att.

Uansett, eg kom førti sider inn i Parliament of Man. Ikkje vart det noko av møbelsnekringa heller. Påska gjekk med til The Wire og det store mysteriet: Korleis kan taket til Fru Hansen vera gjennomvått, og golvet vårt heilt tørt?

I huslyden nytta me påska (av fleire grunnar vart det ufrivillig hyttepåske heime i stova vår) til å arbeida oss gjennom sesong ein av The Wire. For meg var dette andre gongen (no med norske undertekstar).

Nokre punkt til oppsummeringa:

- Språket er ikkje så uforståeleg. Eg fekk tak i nokre fleire poeng med tekstinga, men det var ikkje så mykje eg hadde gått glipp av. Nokre setningar her og der, sjølvsagt, men likevel.

- Litteraturvitarar greier tydelegvis å gissa 95 prosent av handlinga på førehand.

- Kor “realistisk” er serien? Korleis kan ein måla det? Fyrste gong eg såg sesongen, var eg heilt overtydd om at dette var kjemperealistisk. No ser eg at eg vart “lurt”: filminga og klippinga bryt med vanlege TV-serier, og, ja, alle karakterane er “grå”. Men dei er likevel utprega arketypar (som sagt, litteraturvitaren har allereie funne ut korleis kjem til å gå med dei aller fleste i serien).

Fyrst fekk Facebook alle til å slutta å blogga, og så fann alle ut at Facebook var for mykje styr og stress. Det burde vera eit godt argument for å friska opp att denne bloggen, men eg veit ikkje om eg orkar. Kanskje eg rett og slett skal leggja han på is. Det trur eg hadde vore ein god idé.

Då var eg på Facebook — eg òg. Førebels har eg ikkje etablert kontakt med andre enn dei eg snakkar med andlet til andlet, men me får sjå kva for gamle kjenningar som dukkar opp …

… er kanskje serien The Wire (som er framifrå, dersom ein kan takla så mykje pessimisme).

Meir nærliggjande er det kanskje å sjå alle dei filmane, teikneseriane og bøkene der vitskapsfolk er framstelte som galningar. Her er eit artig oversyn eg kom over: Mad about scientists.

Når det gjeld humaniora og samfunnsfag, er det vanskelegare å verta populærkultur-helt (eller skurk). Vel, Jack Ryan (kjend frå bøkene til Tom Clancy) er vel historikar, og så er det ein og annan arkeolog (Stargate, og ikkje minst Indiana Jones). Når kjem lingvisten som løyser mordgåter? Hæ?

Meir teknisk denne gongen.

Tenk at eg skulle seia at Word og Endnote - på Windows - er bra. Har eg ikkje alltid sagt at dette er noko søppel, og snakka varmt om gode alternativ? Kanskje nokon vart skuffa over at eg ikkje brukte LaTeΧ til oppgåva mi?

Lat meg seia det så enkelt som at Word faktisk fungerer når ein del vilkår er til stades:

1. Dokumentet ditt inneheld lite, eller helst ingen, matematikk. Word 2007 har ein heilt ny likningseditor som faktisk ser svært bra ut, men i tidlegare utgåver har eg opplevd at det nesten ikkje er verd bryet å produsera vakker matematikk med Word.
2. Du bruker eit eksternt program for å handtera referansar. Som sagt, Endnote fungerer OK på PC, på Mac liker eg Bookends betre. Word 2007 har faktisk innebygd referansehandtering - igjen, noko eg er spent på om fungerer. OpenOffice har hatt det lenge, men førebels er ikkje systemet deira brukande dersom ein har litt avanserte behov.
3. Du har tilstrekkeleg maskinkraft. I «gamle dagar» var det slik at Word krasja når ein prøvde seg på litt lange dokument med struktur. No er det ikkje heilt slik, lenger, men det hjelper svært godt dersom maskina er rask nok (for passande verdiar av lang, struktur og rask).
4. Du har ikkje tenkt å driva med avansert formgjeving, og krev ikkje at teksten din skal sjå særleg «typografisk korrekt» ut.
5. Du bruker dei funksjonane Word har; særleg viktig er det at du bruker stilar og slikt for å definera mellomtitlar og slikt.
6. Menneske skal vera involvert i kvart einaste steg teksten skal ta vidare. Word-filer er framleis nesten uråd å gjera særleg mykje med automatisk.

Lista over ser glatt bort frå at Microsoft framleis er det vonde imperiet og at Word-filer er eit lukka format der du overgjev teksten din til vondskapens fyrste. Eg må berre, rett og slett, bita i sureplet og vedgå at det ikkje alltid er dumt å bruka Word til å skriva tekst i.

OpenOffice er ein OK konkurrent til Word, men den største føremonen er at det er gratis. Det vesle eg har brukt av OOo, har diverre ikkje imponert meg.

I tre år har ein 14″ Apple iBook vore venen min. Det var den fyrste «skikkelege» datamaskina eg kjøpte; det slår meg at alt eg kan om datamaskiner (sidan midten av 1980-talet) har eg lært på Frankenstein-monster eg har skrudd saman sjølv av avlagte delar. Då eg kjøpte iBook-en, var det mest for å ha ei maskin som «berre verka». Det gjorde ho, og eg var framleis ganske nøgd, sjølv om både prosessoren (1.2GHz PPC G4), skjermen (1024×768 14.1″) og minnet (768MB) etter kvart rykte nedover i divisjonane. Eg treng ikkje noka ny maskin, eg, tenkte eg.

Eg har rett nok oppgradert litt. Maskina kom med 256MB minne, og det skjøna eg med ein gong at var for lite, så allereie etter nokre dagar sette eg inn ei 256MB-brikke til (seinare vart det ei 512MB-brikke, og 256MB-brikka arva Gudrun). Etter eit stygt fall tok disken kvelden («klank-klank»), så eg sette inn ein ny og større disk (80GB, 5400 rpm mot 60GB, 4200 rpm). Fire månader i Kairo, der maskina vart brukt på wifi-kaféar nokre timar om dagen, tok knekken på batteriet, så det bytta eg. Det siste som skjedde, var at straumforsyninga rauk i mars. Då tykte eg at 750 kr var litt drøyt til ei så gamal maskin (nye MacBooks har ei anna straumforsyning), men midt i innspurten med hovudoppgåva verka ikkje tida å vera inne for å gjera noko som helst med arbeidsmiljøet mitt.

I dag knela maskina heilt, og denne gongen reknar eg med at det er viktig komponentar på hovudkortet som har teke kvelden. Det byrja i går ettermiddag, då skjermen brått gjekk i svart og maskina låste seg. Omstart gav berre TV-støy på skjermen. Det legendariske «zap PRAM»-trikset funka, men etter ei tid (alt frå to minutt til ein time) knela maskina att. Symptoma var vekselvis svart skjerm og psykedeliske fargar. Så, om lag klokka 23:00, brått funka det att. Maskina var operativ i fleire timar, og eg kunne sjå ein heil film på henne medan oppvaskemaskina gjekk.

Malapropos, dette minner meg om ein «AI-koan» frå The Jargon File:

A novice was trying to fix a broken Lisp machine by turning the power off and on. Knight, seeing what the student was doing, spoke sternly: “You cannot fix a machine by just power-cycling it with no understanding of what is going wrong.” Knight turned the machine off and on. The machine worked.

I dag kom problema attende. Maskina verka i ein halvtime, og gjekk i svart. Det såg ut til å verka å zappa PRAM, men så gjekk ho heilt i svart, og nekta starta. Av og til kunne eg høyre lyden av vifta som starta (og gjekk og gjekk), eller CD-drevet som spann opp, men firmware vart ikkje ein gong lasta.

Ein kan aldri vita, men eg reknar med at maskina er heilt daud no. Det er litt sørgeleg. Då Gudrun fekk høyra at iBook-en var sjuk i går, svara ho faktisk «og den som du var så glad i» - med medkjensle i røysta. Det tykkjer eg var veldig snilt sagt av ein som ikkje liker tekno-duppedittar.

Kva no? På sikt må eg vel skaffa meg ei ny maskin. Då kjem alle vala eg må ta. Berbar eller stasjonær? Det er ikkje tvil om at det er svært mykje betre å arbeida med det meste på ein stasjonær maskin, men bærbare maskiner har fordelen at eg kan arbeida kvar som helst, og ikkje må setja meg på kontoret for å bruka dei. Operativsystem? Eg elskar OSX, men eg er litt misnøgd med at maskina frå Apple faktisk ikkje vara lengre enn tre år. Alternativet er Linux (helst Ubuntu), men det var så godt å ha ei maskin der alt berre verka, og eg ikkje trong styra med drivarar, codec-ar og alt slikt. Vista vil eg iallfall ikkje ha, etter det vesle eg har sett (Windows XP kunne eg til naud ha brukt).

Vel, vel. Godt eg har ein heilt frisk backup, iallfall.

I vår har TV2 byrja å senda TV-serien Numbers (eller
Numb3rs). Det er ikkje ein strålande god serie, men han har
nokre sider som gjer han ganske unik.

På yta er det ein vanleg kriminalserie. Don Epps arbeider som
FBI-etterforskar i Los Angeles, og må løysa ei lang rekkje av drap,
kidnappingar, narkobrotsverk og terroriståtak. Hovudpersonen er i
serien er likevel Charlie Epps, broren til Don. Han er ein ung
professor i matematikk på «Calsci» (ei fantasiutgåve av Caltech), og
saman med yrkesbrørne Amita og Larry hjelper han Don å løysa
sakene. Kvar gong FBI står fast i ei sak, lagar Charlie ein matematisk
modell som kan setja dei på sporet att.

Utan denne gimmicken hadde serien vore ganske
uinteressant. Forteljarteknisk er serien ganske langt unna nyskapingar
som Lost og 24, og karakterane er òg vesentleg mindre
interessante enn i NYPD Blue, eller til og med CSI
(personane vert utvikla i nokre biforteljingar, men desse er teikna
med så brei pensel at det nesten gjer vondt å sjå på). Eigentleg er
temaet, «matematikkprofessor løyser kriminalitet», som er
Numbers.

Matematikken er fyrst og fremst synsvinkelen. Der CSI handlar
om å finna spor, handlar Numbers om å tolka spora ved hjelp av
matematikk. I ein episode står Don og Charlie andsynes ei
trafikkulukke, der ei ung kvinne er overkøyrd. I CSI ville
rettsmedisinaren sett på skadene, og sagt at «desse er for høge, ho må
ha stått i ro då bilen køyrde på henne», seier Charlie at «hælen
teiknar ein slik og slik bane når ein går, og ut frå denne modellen
ser me at ho må ha stått i ro medan bilen akselererte over henne». Eit
anna døme er der etterforskarane står andsynes ei lang liste med
mistenkte. Der CSI «køyrer lista gjennom datamaskina» og finn eit
svar, seier Charlie «dette løyser me med nettverksanalyse», og
reknar seg fram til kven som er mistenkt. I mange tilfelle er
det mogleg å tenkja seg at CSI og Numbers kunne løyst same saka, på
same måten, men forteljinga hadde likevel vore heilt
annleis. Bodskapen i Numbers er at matematikk er eit nyttig fag, eller
som det heitte i opninga for sesong 1 og 2: «We all use math, every
day».

Vona er kanskje at matematikk skal verta like populært som
åstadsgransking har vorte. The Matemathical
Association of America (MAA) har omfamna serien, og det er laga
eit opplegg der ein kan bruka han som støtte for matematikkundervising
på vidaregåande.

Når det gjeld den faktiske matematikken, er eg diverre ikkje i stand
til å vurdera kor realistisk han er. Etter det eg har lese meg til,
har dei brukt gode konsulentar, og alle likningane som flyg over
skjermen skal vera rette. Det er openbert at Charlie er spesialist på
(for) mange felt og lagar avanserte modellar nærast som ein
apropos. Men slikt kan ein godta i fiksjonen (i nesten all
populærlitteratur har hovudpersonane fleire roller enn «realistisk»). Eg var òg
overraska over ein episode som handla om kampsporten Mixed Martial
Arts (ein av dei få idrettane eg finn glede i å følgja på
skjermen), der problemstillingane var uvanleg intelligente. Eg lurer
på om det gjeld for andre spørsmål dei tek opp.

Eit problem med serien er at det kanskje ikkje er veldig mange måtar
matematikk kan løysa kriminalitet på, så det vert ein del
resirkulering av løysingar (veldig mykje «nettverksanalyse», heldigvis
driv Amita med kombinatorikk). Det er likevel ei stund til dei nærmar
seg nivået i CSI («ha, me fann eit frø frå ein busk som berre veks der
og der») eller 24 (der Jack Bauer på keisameleg vis torturerer seg
fram til løysinga).

Oppdatering (2007-07-04):

• Keith Devlin: “NUMB3RS gets the math right” (MAA)

Endeleg cand. philol.

Så mykje meir eg gjerne skulle lært.

Eg skreiv at “før i tida var tastatur noko ein brydde seg om, og investerte i”.

Eg er ein sånn gamling som bryr meg om tastaturet (likevel skreiv eg hovudfagsoppgåva mi på tastaturet på ein iBook!) Eg har gjeve opp å tilpassa tal- og bokstavtastane noko særleg, men eg bryr meg om tilvalstastane (td. shift, control og alt) og teikntastane.

I dag bruker eg eit ganske standard Logitech-tastatur på jobb.

Det er eit greitt tastatur, men det irriterer meg at tastane det har åtte heilt ubrukelege “multimedia”-tastar på toppen, i tillegg til tre “Windows-tastar” eg aldri bruker. Så kom eg på at Logitech laga musa til Lisp-maskinene frå Symbolics, og byrja å tenkja på kvifor ingen kunne laga eit slikt PC-tastatur:

eller eit tastatur som tilsvara “Space Cadet”-tastaturet på Lisp-maskinene på MIT:

Klikk på bileta, så vert dei større. Det er ikkje den mekaniske kvaliteten eg tenkjer på no, men det rike utvalet av nyttige spesialtastar.

Eg liker spesielt det visjonære som nokon har sagt om tastaturet:

Still, many of the user-interface ideas behind certain key additions never materialized in actual software systems. So, it remains a monument to design excess.

Forklaring på vitsen: i dag finst det ikkje “user-interface ideas” i tasturdesign lenger.